بخش قابل توجهی از میزان  پیشرفت  و  تکامل  جوامع  مستلزم   تحقیق  و   پژوهش  در شناخت پدیده های پایدار اجتماعی ، اقتصادی ، فرهنگی  ، علمی و سیاسی است .ایران سرزمینی پهناور و با قدمتی بیش از هفت هزار سال و تاریخی   افزون  بر  دو  هزار و  پانصد  سال    می باشد .


با  وجود آنکه  تاکنون کوششهای  فراوانی  در شناسایی و تبیین تاریخی شاخه های مختلف علوم و فنون بعمل آمده ، با این حال به نظر می رسد آن طور که بایسته  و سزاوار است ، نقش حسابداری و جایگاه آن در مسیر تکاملی فرهنگ و تمدن  ، پیشرفت و  توسعه ایران و جهان  هنوز  به درستی  روشن نگردیده ، زیرا کماکان  پرسش های  بی پاسخی از این  دست  بر جای مانده است که :


١- نخستین آثار  وجود  مهارت های  حسابداری  در  ایران به  کدام دورۀ  زمانی  تعلق دارد ؟

٢- آثار و مهارت های اولیّه  حسابداری  در چه سطح ،و  موارد  استفاده آن  چه بوده  است ؟

٣- جایگاه   و  منزلت   حسابداران   در  ادوار   مختلف   تاریخی  ایران  چگونه بوده  است ؟


۴- دانش ، بینش و روش های حسابداری فعلی ایران ، تا چه حد متأثر از سوابق تاریخی  خود می باشد ؟

۵- تغییرات نظام حسابداری در طول تاریخ ایران چه بوده است ؟

۶- آیا نظام  حسابداری  کهن  ایران به  صورتی   پیشرفته  و  سرآمد  بوده  است  که توانسته  باشد    در  تاریخ  تمدن   بشری به  عنوان یک  الگو  در  توسعه و  ترقی سایر  ملل مورداستفاده قرار گیرد ؟

٧- آیا میراثی از حسابداری کهن ایران به جای مانده است ؟

٨- آیا  با منابع  موجود  می توان  جزئیات  حسابداری  ایران در  دوران و  اعصار  گذشته  را  بازسازی نمود ؟

٩- آیا روند و  مسیر تکاملی حسابداری کهن در ایران را  می توان  تبیین نمود ؟

١٠- آیا وضعیت حسابداری در ایران را می توان با سطح ارتقاءو پیشرفت  یا عقب  ماندگی و  توسعه نیافتگی کشور ربط داد ؟

١١- آیا در تاریخ کهن ایران  حسابداری به  عنوان یک  مهارت  علمی مدنظر  بوده و یا  تنها درجهت مهارت فنی بکار گرفته   شده است ؟

١٢- آیا با جمع آوری منابع ، مستندات وشواهد موجود می توان اثبات نمود که در مقاطعی از  تاریخ  بشری، ایران  از نظر  بکارگیری ، ابداع  و  گسترش  دانش حسابداری در بین سایر ملل پیشرو سرآمد بوده است ؟

به  این  ترتیب   موضوع   تحقیق  و  پژوهش  تاریخی  در هر  رشته از علوم علی الخصوص علوم انسانی یکی از بنیادی ترین مسائل مربوط به جوامع بشری است به نحوی که می توان به جرأت   اظهار  داشت  که شناخت و  تحلیل   پیشینه پدیده های   پایدار  اجتماعی ،  فرهنگی  و  اقتصادی   در هر  جامعه از  الزامات اساسی است زیرا ،  زیر ساختی  مناسب را  جهت پیشرفت و  تکامل  مقوله های  فوق به وجود  می آورد .

بنابراین هدف از تحریر این  نوشتار  در مرحله نخست ، جمع آوری  و  تمرکز  بخشیدن   به اسناد ، مدارک  ، نوشته ها  و  سایر شواهد تاریخی در زمینه دانش حسابداری  است که بصورت  پراکنده  در منابع معتبر و مختلف وجود دارد و در مرحله   بعدی ، آشنایی   علاقمندان   رشته  حسابداری   به فراز و  نشیب  و سابقه تاریخی  این شاخه  خاص  از  علوم انسانی  جهت  تحلیل بررسی های تاریخی و روشن  نمودن  راه آینده و پیش روی این حرفه بعنوان یک منبع مورد استفاده و استناد قرار گیرد .


بطور  کلی  ادوار  تاریخی  ایران  را  می توان به  پنج دوره  ، یعنی عهد عتیق ، قدیم ، متوسط ، نزدیک و معاصر  تقسیم نمود ،  بعلت  نزدیکی  ساختار شیوه ها و  روشهای  تقریباً  مشابه و همسان ، حسابداری عهد عقیق و قدیم در جلد اوّل و حسابداری در عصر ، متوسط و نزدیک در جلد دوّم و حسابداری   دوره  معاصر نیز در جلد سوم پس از مداقه و تحقیق مورد بحث و بررسی اجمالی قرار خواهد گرفت .

دراین مجال گزیده ای کوتاه ازجلد اوّل  بخش مربوط به حسابداری درعهد  عتیق ، بعنوان پیش درآمدانتخاب وبه علاقه مندان عرضه میگردد:

. . .   از هزاره سوم قبل از میلاد  این  الواح گلی  که بر فراز  خطوط  و  ارقام     بی شمار  نگاشته  شده یک سلسله  تنظیم  اسناد  مربوط به  تاریخ  دائم و غیر منفصل را  درست کرده اند که  ارزشمندترین  شواهد  موجود به تمدن بشری دوران عتیق به حساب می آید .


در دوران عهد عتیق سراسر کشورهای خاور نزدیک  و آسیای  مرکزی یعنی از کنار رود  سیحون تا  ساحل  دجله و  از  حاشیه  رود  سند  تا  فرات  به  منزلۀ میدانگاهی  وسیع و عرصه ای  پهناور  است که  تمدن ، فرهنگ ، زبان و ادبیات اقوام مختلف ایرانی به منصه  ظهور قرار گرفته است .


 اطراف  دروازه  شهرها در آن  زمان محل  تجمع  کاتبان و منشیان  عمومی بود  و معابد  مرکز فعالیتهای صنعتی ،  تجاری ،  مالی و  همچنین  محل   دیوان  خراج  و جمع آوری   مالیاتها و  نذوات  بود ،  دوایر   متعدد  عملیات   حسابداری  در  جنب   معابد  عظیم    وجود     داشته اند  که  در  آنجا  ردیفهای  صفوف  محاسبین  و کاتبین در کنار تلی از  گل مرطوب ،  سرگرم  جمع ، تفریق ،  محاسبه و ثبت  عملیات  تحویل  وجوه  اعم از جنسی و نقدی  بوده اند ، گرچه  این محاسبان  اکثرا ًمرد  بوده اند  امّا  اسنادی  بدست  آمده که نشان می دهد که زنان  حسابدار نیز در میان آنها وجود داشته اند .


آنچه که در چرخه عملیات ثبت حائز اهمیت می باشد  این است که  یک  خشت گلی هر قدر بزرگ و به دقت فراهم گردیده باشد ، به  سرعت  خشک  می شود به همین  جهت  تمام مطالب  روی آن باید  فوراً  و  یکدفعه  نگاشته  شده  و  یک   پارچه به  قلم  آید ، و  گرنه  اگر  اندکی  تأخیر  شده  و لوح  خشک    می گردید  لوح  نانوشته  و ناقص می ماند  و  این خود  یکی از  مشکلاتی  بود  که  مدیران  و  سرپرستان  دوایر حسابداری آن زمان با آن مواجه بودند ، لیکن آنان  برای رفع  این مانع  عملیات را طوری  تنظیم  می کردند که بتوانند  مندرجات   صورتهای مالی و دفاتر کل  را در یک زمان و  به  یکبار ثبت کنند .  وقتی فردی به هر دلیلی از جمله هدایا ، خراج ، نذر و یا مالیات تحویل معبد می داد از آنجا رسیدی  روی  یک لوح گلی  مشابه فرم ذیل که در دو یا سه نسخه صادر می گردید دریافت می نمود :

در همان وقت یک صورت خلاصه برای اینگونه رسیدها ،روی لوح گلی دیگری شبیه فرم ذیل  می نوشته و در سبدی به ترتیب بایگانی می کرده اند :

و در آخر هر هفته همه الواح ثبت روزانه را از سبد بیرون آورده و برحسب شخص تحویل دهنده و موضوع ، مشابه فرم ذیل طبقه بندی و ثبت می شد :

 

 

  پس از ثبت وقایع نقدوجنس تحویل شده برحسب موضوع وشخص تحویل دهنده درالواح حساب، مجموع آنرابرلوح وجدولی دیگرثبت می کردند: 

 

 

 

 

 

برگزیده شده ازفصل چهارم تحت عنوان:« نحوه ثبت ونگهداری موجودیهای نقد وجنس درعهد عتیق»

.

 

 

 

.