برنامه ریزی تأمین احتیاجات مواد  (Material Requirement Planning) که بعدازاین به اختصار MRP  بیان میگردد در اوایل دهه 1960 به عنوان یک رویکرد رایانه ای برای برنامه ریزی در تأمین تدارک مواد مورد استفاده محصولات تولیدی در آمریکاشکل گرفت و در سال 1975 راهنمای کامل آن بصورت کتاب توسط ارلیکی منتشر شد.بدون شک تنکیک MRP پیش از جنگ جهانی دوم نیز به بشکل غیرمکانیزه و به صورت تلفیقی در بخش های مختلف اروپا بکار گرفته می شد. با این حال، آنچه که ارلیکی دریافت، این بود که رایانه امکان بکارگیری کلیه جزئیات تکنیک MRP را فراهم ساخته بنحویکه تکنیک مزبور را در مدیریت موجودی‌های در جریان تولید بسیار اثر بخش می سازد.

 

 

طرح اولیه MRP برای استفاده در پردازشگر بر مبنای یک لیست مواد (BOMP) ایجاد گردیده بود. این پردازشگر، برنامه ساخت محصول را به برنامه تولید یا خرید اقلام جزء تبدیل مینمود. این امر با بسط دادن یا باصطلاح انفجار نیازمندی های محصول نهایی درطول لیست مواد (BOM)، به منظور تعیین تقاضای قطعات انجام می گرفت. سپس تقاضای ناخالص پیش بینی شده، با موجودی های در دست و سفارشات در طول افق زمانی برنامه ریزی و در هر سطح از BOM مقایسه می گردید. این سیستمها روی کامپیوترهای بزرگ(مین فریم) پیاده شده و در بخش های متمرکز بر برنامه ریزی مواد در شرکت های بزرگ اجرا میگردید.با گذر زمان، نصب این سیستم ها در شرکت های مختلف گسترش یافت و به منظور افزایش دامنه عملکرد این سیستم های نرم افزاری، توابع عملیاتی متعددی به آنها اضافه شد. از جمله توسعه های صورت گرفته بر روی سیستم اولیه میتوان به سربرنامه تولید   (MPS)، کنترل فعالیت تولید   (PAC)، برنامه ریزی سرانگشتی ظرفیت  (RCCP)، برنامه ریزی احتیاجات (نیازمندی های) ظرفیت  (CRP)، و خرید اشاره نمود.



 

ترکیب مدول های برنامه ریزی یعنی (CRP,MRP,MPS) و مدول های اجرایی (یعنی PAC و خرید) و نیزایجاد شرایطی که سیکل برنامه ریزی بتواند از سیکل اجرایی بازخوردهای لازم را دریافت نماید، منجر به نوع کامل تری از MRP گردید که به آن MRP حلقه بسته گویند. بااضافه کردن مدول های مالی خاصی به MRP   حلقه بسته و همچنین توسعه سربرنامه تولید به منظورپذیرش وظایف کامل تری به عنوان یک برنامه اصلی یا مرجع و بالاخره امکان پشتیبانی برنامه ریزی بازرگانی از لحاظ جنبه های مالی آن، سیستم کاملی حاصل می‌شود که درواقع رویکردی یکپارچه را برای مدیرتی منابع تولیدی ارائه می دهد. این MRP توسعه یافته، برنامه ریزی منابع تولیدی (Manufacture Resource Planning) یاهمان MRP-II نامیده شد. به عبارت دیگر MRP-II یک مفهوم است که اولاً در آن  MRP با مسائل مالی پیوند داده شده است. ثانیاً آنرا میتوان یک سیستم پیشرفته از MRP   سیکل بسته بحساب آورد که پارامترهایی جهت پوشش دادن برنامه ریزی های مالی وتجاری، به آن اضافه شده و قادر است مسائلی فراتر از برنامه ریزی مواد، کنترل موجودی وکنترل لیست مواد را نیز پشتیبانی نماید. ثالثاً  MRPII با بهره گیری از سیستم بازخوردی، برنامه زمانی تولید مادر را بر اساس شرایط حاکم بر محیط اجرا تنظیم می نماید .واین درشرایطی است که  چون MRP  به صورت مستقل از سیستم اطلاعاتی ساخت(اجرا ) کار می کند.چنانچه در بخش ساخت مشکلاتی رخ دهد، برنامه های مدیریت نیز با مشکل روبرو خواهدشد. البته باید درنظرداشت که استفاده از لفظ منابع ساخت نباید این ذهنیت را ایجاد نماید که این برنامه ریزی فقط مربوط به واحد های اجرایی (ساخت) است، بلکه این تکنیک همه بخش های سازمان را تحت پوشش قرار می دهد.

 


 از سال 1980همچنان که  پیاده سازی ونصب MRP روی کامپیوترهای کوچکتر و ریزکامپیوترها امکان پذیر گردید، فراگیر شدن MRP حاصل تلاشی است که جامعه کنترل تولید و موجودی آمریکا(APICS)  از اوایل دهه 1970 به راه انداخت. نقطه تمرکز حرکت فوق در واقع ایجاد این باور بود که MRP  یک راه حل مطمئن است، زیرا یک سیستم یکپارچه ارتباطات و پشتیبانی تصمیم گیری است که کلیه فعالیتهای تولیدی- تجاری را پشتیبانی می کند. همچنین بر این نکته تأکید می شد که لازمه موفقیت برنامه های اجرایی MRP، در اصل تعهد مدیریت و آموزش کلیه نیروهای تولیدی می باشد. به این ترتیب نقش تکنیک های بهینه سازی مبتنی بر تحقیق در عملیات وعلم مدیریت به تدریج کمرنگ گردید. آن چه مرتباً تصریح می شد این بود که مسائل واقعی موجود در صنایع، مسائل مرتبط با نظم، آموزش، درک و ارتباطات می باشند(نه مسائل عددی و بهینه سازی). این پیام که توسط APICS مطرح و تبلیغ می شد، از طریق گروه کثیری ازمشاوران در هر گوشه بازگو شده و از طرف صنایع انفورماتیک نیز که مشتاق گسترش کاربرد آن بودند چون پژواکی تکرار می گردید. ازجمله مهمترین عللی که منجر به استفاده گسترده از MRP به عنوان یک تکنیک مدیریت تولید گردید، استفاده آن از قابلیت های کامپیوتر برای ذخیره سازی و دستیابی به حجم بالایی از اطلاعات بود که این امر خود برای اداره هر شرکت ضروری می نمود. به علاوه سیستم MRP به ایجاد هماهنگی میان فعالیت‌های مختلف همانند مهندسی، تولید و مواد در واحد تولیدی کمک می‌کرد. به این ترتیب جذابیت MRPll  نه تنها به خاطر نقش آن به عنوان یک پشتیبان تصمیم گیری مدیریت بود، بلکه از آن مهمتر نقش یکپارچه کننده آن درسازمان تولیدی است که آن را حائز اهمیت می سازد. همانگونه که اشاره شد ،برنامه ریزی منابع تولید یا همان  MPR II، یک مفهوم تحول گراست که از MRP ساده (برنامه ریزی تأمین مواد) ایجاد گردید ودامنه اش به تمامی بخشهای سیستم تولید گسترش یافت. مفهوم MRP-II به سادگی از بحث مدیریت نقطه سفارش زاده شد و به تدریج به یک سیستم پیچیده در حال حاضر تبدیل گردید. 

 

در دهه شصت میلادی، قابلیت های کامپیوتر در ذخیره کردن BOM، باعث رشد بیشتر MRP شد. وهمین امرباعث گردید که برای بسیاری از متخصصان روشن گردد که  MRP فی نفسه دارای قابلیت های بسیار بیشتری  از یک برنامه ریزی ساده مواد می باشد. وهمین بینش باعث شد که به تدریج MRP  به دیگر مقوله ها در منابع تولید نیز بسط داد شود.از سوی دیگر، از آنجایی که در آن زمان، تولیدات بر حسب واحد پول سنجیده می شدند، عده ای تمایل داشتند که سیستم جدید، مفاهیم مالی نظیر هزینه واحد محصول، واریانس و غیره را نیز در برداشته باشد. و به این ترتیب بود که به تدریج،آنچه که امروز MRP-II می نامیم، پای به عرصه وجود گذارد.

 

 

حروف اختصاری MRP،در سه مفهوم متفاوت ولی وابسته به هم به کار برده می‌شوند. هر یک از این مفاهیم، درجه ای ازمیزان پیشرفت و تحول MRP را نشان می دهند .
١- برنامه ریزی احتیاجات
مواد یا همان  MRP درواقع مقدار صحیح، تاریخ نیاز وبرنامه ریزی زمانهای سفارشات برای تک تک زیر مجموعه ها، قطعات و مواد اولیه موردنیاز تولید در لیست MPS را ارائه می دهد. سیستم برنامه ریزی منابع مواد نرم افزاری است که برای مدیریت یک فرآیند تولید بکار گرفته می شود. هدف این سیستم کاهش نقدینگی مورد نیاز برای یک سازمان تولیدکننده می باشد. بدین ترتیب سود حاصل از سرمایه گذاری افزایش می یابد. در سازمان های تولید کننده مبالغ هنگفتی از نقدینگی در انبارسازی قطعات در حین ساخت و در انتظار برای اسمبل شدن درگیر می شوند. برنامه ریزی منابع مواد سعی در به حداقل رساندن این نقدینگی دارد.

 


ایده اصلی در برنامه ریزی منابع مواد به این ترتیب است. گروه فروش و بازاریابی تعداد محصولاتی که در آینده به فروش خواهد رساند را پیشبینی می کند. نرم افزار برنامه ریزی منابع سازمان بر مبنای زمان پیشبینی شده برای ساخت محصولات زمان آغاز تولید را تعیین می نماید. آنگاه سیستم هر یک از محصولات را بر مبنای درخت محصول ارایه شده توسط کارشناسان تولید به قطعات آن تجزیه می کند. زمان سفارش قطعات بر مبنای زمان مورد نیاز برای دریافت آنها تعیین می شود. در نهایت جریان نقدینگی مورد نیاز بر مبنای زمان های تعیین شده برای سفارش، اسمبل کردن و تحویل تعیین می گردد. سیستم برنامه ریزی منابع سازمان می تواند قطعات مورد نیاز برای تحویل یک سفارش را به تولید کننده اعلام کند. بدین ترتیب اگر سفارش پر سودی تنها منتظر دریافت چند قطعه کم ارزش باشد می توان برای تهیه هر چه سریعتر قطعات مورد نیاز اقدام کرد.   

 

 

٢  - MRP با حلقه بسته، مرحله منطقی تحول MRP  بود که منجر به یک سیستم کنترلی تولید گرد   MRP . با حلقه بسته شامل برنامه ریزی احتیاجات ظرفیتی و فیدبک کنترل کننده میزان پیشرفت برنامه تولید است. این نوع MRP،زمان بندی اصلی تولید را به فرآیند برنامه ریزی اتصال می دهد. MRP با حلقه بسته از برنامه احتیاجات مواد استفاده کرده و آنرا به برنامه نیازمندیهای ظرفیتی تبدیل می‌نماید. سپس میزان منابع مورد نیاز برای احتیاج MPS و MRP با ظرفیت در دسترس مقایسه می شود تا عملی بودن برنامه بررسی گردد.
به محض دست یابی به یک برنامه قابل انجام، کنترل تولید در سطح کارگاه و نیز کنترل خرید به مورد اجرا گذارده می شوند. در این مرحله، عملکردهای واقعی تولید وتأمین مواد اندازه گیری می شوند و با برنامه مقایسه می گردند(حلقه بسته می شود). این فیدبک باعث می شود تا مدیریت قادر باشد تشخیص دهد که آیا نیاز به اقدامات اصلاحی وجود دارد یا خیر.

 

٣-ابزاری است برای مدیریت، پیش بینی و کنترل کردن منابع یک شرکت ومحلهای سرمایه گذاری عملیاتی شرکت به عنوان یک مفهوم که روی یکپارچگی عملیات تولیدی تأکید دارد، MRP-II  شامل ابزارها و فرآیندهایی است که بتوانند تقاضا را به برنامه تولید معقول تبدیل نمایند.   MRP-II  شامل فعالیتهای خرید، برنامه ریزی ظرفیت وزمان بندی اصلی و نیز برنامه ریزی تولید و موجودی نیز می باشد. بزرگترین مزیت MRP-II ، توانایی آن در کنترل کردن تمامی منابع تولیدی سازمان است. کمیانی IBM به عنوان اولین شرکتی که هم استفاده کننده و هم فروشنده MRP-II بود، نرم افزارهای Manufacturing accounting Production information Control system  MAPICS)) و Communications –oriented production and information control system ( COPICS) را ارائه نمود. هم IBM و هم دیگر شرکت های استفاده کننده از آن، گزارش دادند که توانسته اند به کمک  MRP-II  سطح موجودیهای خود را تا حد 65 درصد یا بیشتر کاهش دهند. با توجه به توانایی های MRP-II، هم اینک سئوال اصلی این است که آیا MRP-II قادرخواهد بود تا خود را با مفاهیم جدید در تولید نظیر هوش مصنوعی، انطباق دهد؟ و آیااین انطباق ها باعث نخواهند شد تا MRP-II به چیزی غیر از انچه که امروز هست تبدیل گردد؟مطمئناً MRP-II باید تغییر نماید. و اصولاً می باید MRP-II را نه به صورت مستقل بلکه به عنوان بخشی از یک سیستم بزرگ تر یکپارچه کامپیوتری دید.از این دیدگاه، سه نکته مهم برای بررسی وجود خواهند داشت:
الف-  تأثیرات نسل های جدیدتکنولوژی
.
ب-  یک فلسفه مدیریتی که نیازمند یکپارچگی بسیاری از زمینه های تولیدیاست که در بهبود کل سیستم تولید نقش دارند و نه بخشهای مجزای آن به طور مستقل.
ج- شرایط و فشارهای سخت رقابتی جهت بهبودهر چه بیشتر کیفیت و کاهش هر چه بیشترپیش زمان های تحویل
.

 

باتوجه به مطالب بیان شده اینک میتوان اهداف  MRP-II رابشرح ذیل برشمرد:

١- تامین خدمات پشتیبانی جهت تصمیم گیری برای تمام سطوح مدیریتی.

٢- محاسبه خودکار جریان کار وجریان مواد.

٣-عمل کردن براساس مفهوم حلقه های اطلاعاتی بسته بین واحدهای  مختلف سازمان.

۴- متمرکز کردن برنامه ریزی سیستم MRP به همراه فعالیت های پشتیبانی سطوح کارگاهی از قبیل کنترل  ابزار وسیستم های حمل ونقل مواد.

۵- کنترل زمان های جریان بر طبق زمان تحویل برنامه ریزی شده با استفاده از روش های کنترل ورودی / خروجی.

 لازم به ذکر است که پس از انجام MRP، خروجی این برنامه ریزی، میزان وزمان انجام سفارشات خرید را مشخص می نماید به این ترتیب وبا داشتن قیمتهای خرید سازمان قادرخواهدشد، به راحتی پیش بینی یا محاسبه نماید که چه وقت وچه مقدار پرداخت خواهد داشت.  به همین ترتیب با ارائه MRP  به سیستم برنامه ریزی ظرفیت اطلاعاتی در مورد سطوح استخدام، اضافه کاری، استفاده از ظرفیت پیمانکاری ونظایر آن بدست  خواهد آمد که از این اطلاعات نیز می توان هزینه های دیگری مربوط به این اطلاعات ( نظیر حقوق، دستمزد، پرداختهای آتی و…) را مشخص نمود، از سوی دیگر با توجه به اطلاعات مربوط به مقدار و زمان تحویل محصولات به مشتریان براحتی درآمدهای آتی سازمان و با دقت بالایی قابل پیش بینی میگردد.

 

 

مهمترین مسئله در به کارگیری سیستم   MRP-II  این است که ازآنجائیکه این سامانه یک نظام کاملا مکانیزه است، باید هزینه های سخت افزاری ونرم افزاری مورد نیاز امکان‌سنجی اقتصادی شود.سیستم MRP-II واصولا روش های MRP، عموماً در واحدهایی که  فرایند ساخت آنهابه صورت ، دسته ای یا تولید انبوه میباشد، کارائی مؤثری دارد. ضمن آنکه اجرای سیستم  MRP-II لزوماً دارای مراحل ،شرایط ومحدودیتهای زیر میباشد:

-آموزش مدیریت سطح بالا.

-توجیه وتایید سیستم از دیدگاه اقتصادی.

-سازماندهی پروژه وتشکیل کمیته اجرایی.

-انتخاب مسؤول پروژه.

-استفاده از یک مشاور حرفه ای.

-فقط وقتی برنامه ریزی با آن قابل انجام است که MRP قابل قبولی در دسترس باشد. البته در جایی که سیستم MRP قابل اجرایی درکار نباشد می توان ،جایگزین کردن روش JIT به جای روش MRP در سیستم MRPII  .و یا به کار گیری روش تکنولوژی تولید بهینه(OPT)  را مدنظر قرار داد.

-سیستم MRP-II فقط به دنبال برنامه های قابل قبول می گردد وتلاشی برای بهینه کردن برنامه انجام نمی دهد.

-سیستم  MRP-II در شرایطی که زمان های تنظیم وآماده سازی به توالی عملیات وابسته اند درست کار نمی کنند.

-سیستم MRP-II قابلیت کنترل بهینه سیستم در زمانی که قطعات ومحصولات تولیدی هر یک دارای توالی عملیات متفاوتی هستند راندارد.

سیستم MRP-II فقط به دنبال برنامه های قابل قبول می گردد وتلاشی برای بهینه کردن برنامه انجام نمی دهد.

-سیستم  MRP-II در شرایطی که زمان های تنظیم وآماده سازی به توالی عملیات وابسته اند درست کار نمی کنند.